همه با برابری موافق‌اند؛ اختلاف از جزئیات شروع می‌شود

معما و پارادوکس برابری در جامعه ایران

ایران در شاخص‌های توسعه انسانی و سرمایه انسانی جنسیتی با یکی از پیچیده‌ترین پارادوکس‌های خاورمیانه و جهان درگیر است. از میانه دهه ۱۳۸۰ شمسی، زنان ایرانی بیش از ۵۰ درصد از ورودی‌های دانشگاه‌های کشور را تشکیل داده‌اند؛ با این حال، بر اساس برآوردهای سازمان بین‌المللی کار (ILO) و گزارش جهانی شکاف جنسیتی (WEF)، نرخ مشارکت اقتصادی زنان در ایران حدود ۱۴ درصد باقی مانده که کمتر از یک‌سوم میانگین جهانی است.

گزارش جهانی شکاف جنسیتی مجمع جهانی اقتصاد (۲۰۲۳) ایران را در رتبه ۱۷۵ از ۱۷۷ کشور در شاخص کلی قرار می‌دهد و در بخش مشارکت اقتصادی، رتبه ایران در میان پایین‌ترین کشورهای جهان است. این شکاف میان تحصیل و حضور واقعی در جامعه، همان معمای پیمایش بپرسیم بنیاد پیام است: تا چه حد موانع برابری قانونی و ساختاری‌اند و تا چه حد در باورها و تجربیات روزمره مردم ریشه دارند؟

این شکاف عمیق میان توانمندی آموزشی و حضور ساختاری در بازار کار و عرصه تصمیم‌گیری، این پرسش اساسی را پیش می‌کشد که موانع اصلی برابری تا چه حد منشأ قانونی و ساختاری دارند و تا چه میزان ناشی از لایه‌های زیرین باورها، نگرش‌ها و تجارب زیسته خودِ جامعه هستند؟

پیمایش گسترده بنیاد پیام، بر پایه داده‌های گردآوری‌شده در پلتفرم «بپرسیم» (بین تیر ۱۳۹۶ تا آبان ۱۳۹۸)، تصویر دقیق و کمی‌شده‌ای از الگوی نگرشی جامعه پیش از تحولات اجتماعی سال‌های اخیر ارائه می‌دهد. داده‌ها نشان می‌دهند که اگرچه حمایت انتزاعی و زبانی از «اصل برابری جنسیتی» در سطح جامعه بسیار بالا و به‌ظاهر همگانی است (۹۱٫۱٪)، اما موافقت عمومی با ورود پرسش‌ها به مصداق‌های عینی حقوقی، مسئولیت‌های اجتماعی و منشأ بازتولید تبعیض، دچار افت شدید و شکاف‌های عمیق درون‌گروهی می‌شود.

سنجش سنجیده: چگونه باورهای جنسیتی را اندازه‌گیری کردیم؟

برای اینکه تحلیل جامعه از حالت حدس و گمان خارج شده و به داده‌های ملموس تبدیل شود، به جای تکیه بر پرسش‌های تک‌بعدی، دو «شاخص مرکب» طراحی شد تا نگرش پاسخ‌دهندگان را در دو بعد مجزا متراژ کند:

۱. شاخص برابری جنسیتی (نمره ۶۸٫۰ از ۱۰۰):

این شاخص ارزیابی می‌کند که یک فرد تا چه اندازه با حقوق برابر زنان در عرصه قانون، مدیریت، قضاوت و مسئولیت‌های اجتماعی موافق است. نمره ۶۸٫۰ نشان می‌دهد که در نگاه کلی، تمایل جامعه به سمت برابری‌‌خواهی سنگینی می‌کند، اما این حمایت تمام‌عیار و صددرصدی نیست.

۲. شاخص ادراک از تبعیض (نمره ۶۴٫۳ از ۱۰۰):

این شاخص می‌سنجد که فرد تا چه حد وجود تبعیض و ناعدالتی ساختاری را در جامعه، محیط کار و زندگی روزمره لمس یا باور دارد.

نکته تحلیلی مهم در همبستگی این دو شاخص نهفته است (r = 0.345). این رقم نشان می‌دهد که «خواستن برابری» الزماً به معنای «درک درست از تبعیض‌های موجود» نیست؛ بسیارند کسانی که شعار برابری را دوست دارند، اما وجود ناعدالتی در محیط اطراف خود را نادیده می‌گیرند یا انکار می‌کنند.

سقوط حمایت: از اصل برابری تا مصداق‌های عملی

بزرگ‌ترین یافته این پیمایش را می‌توان در «افت گام‌به‌گام حمایت» با حرکت از مفاهیم کلی به سمت موقعیت‌های عملی خلاصه کرد. جامعه در پاسخ به سؤالات کلی، تمایل بالایی به برابری نشان می‌دهد، اما وقتی پای مسئولیت‌ها و نقش‌های مشخص به میان می‌آید، عقب‌نشینی می‌کند:

نردبان شاخص برابری این الگو را به‌روشنی نشان می‌دهد: حمایت برای اصل انتزاعی نزدیک به همه‌گیری است، اما به تدریج کاهش می‌یابد تا در آخرین گویه به کمتر از اکثریت می‌رسد.

این افت ۳۸٫۴ واحدی نشان می‌دهد که توافق بر سر اصل برابری در جامعه ایران، اغلب انتزاعی است و به محض ملموس شدن هزینه‌ها یا مسئولیت‌های اجتماعی، تضعیف می‌شود.

این افت، یافته مرکزی گزارش را در یک تصویر خلاصه می‌کند. مردم برابری را به‌عنوان شعار رد نمی‌کنند. درباره این‌که وقتی نقش یا وظیفه‌ای مشخص نام برده می‌شود برابری چه می‌طلبد، اختلاف دارند.

شکاف جنسیتی؛ دو زیست‌جهان متفاوت در یک جامعه

تحلیل داده‌ها اثبات می‌کند که جنسیت، تعیین‌کننده ترین عامل در تفاوت نگاه افراد است (با شکاف ۱۵٫۷ واحدی در شاخص برابری). سن، میزان تحصیلات یا حتی محل سکونت، هیچ‌کدام به اندازه «زن یا مرد بودن» در نوع نگاه به برابری نقش ندارند.

علت این تفاوت را باید در تجارب زیسته ناهمگون دو جنس جست‌وجو کرد:

• تجربه مزاحمت و آزار: ۴۸٫۷٪ از زنان اعلام کرده‌اند که شخصاً آزار جنسیتی را تجربه کرده‌اند، در حالی که این میزان برای مردان ۱۶٫۲٪ بوده است.
• بی‌خبری از تبعیض: ۳۱٫۲٪ از مردان (حدود یک‌سوم) اعلام کرده‌اند که در تمام طول زندگی خود هیچ‌گونه تجربه منفی مرتبط با جنسیت نداشته‌اند؛ در حالی که این نسبت برای زنان تنها ۷٫۶٪ است.

همین تفاوت در تجربه، به شکاف‌های نگرشی عمیق می‌انجامد:

در پرونده مزاحمت‌های خیابانی، ۵۸٫۰٪ از مردان خودِ فردِ هدفِ آزار قرارگرفته (پوشش یا رفتار زن) را مقصر می‌دانند؛ در حالی که ۶۴٫۱٪ از زنان مسئولیت کامل را متوجه آزارگر می‌شناسند (شکاف ۲۲٫۱ واحدی).

فرهنگ را مقصر می‌دانند، اما آگاهی‌بخشی را درمان می‌دانند

در بخش فرهنگ عمومی، کلیشه «زن باید آشپزی و خانه‌داری کند» با ۷۳٫۳٪ پرشنیده‌ترین گزاره در جامعه بوده است. تحلیل الگوی کلیشه‌ها نشان می‌دهد جملاتی که درباره زنان ساخته می‌شوند عمدتاً جنبه «تکلیفی و تجویزی» دارند (چه باید بکنند و چه نباید بکنند)، در حالی که کلیشه‌های مردانه بیشتر جنبه توصیفی دارند.

وقتی از پاسخ‌دهندگان درباره موانع اصلی برابری پرسیده شد، ۷۴٫۷٪ «فرهنگ جامعه» و ۵۰٫۲٪ «قوانین» را متهم اصلی معرفی کردند. اما در یک پارادوکس آشکار، زمانی که نوبت به ارائه راهکار رسید، ۷۹٫۰٪ افراد به جای راهکارهای ساختاری یا تغییر قوانین، گزینه عام و غیرمستقیم «افزایش آگاهی» را انتخاب کردند. راهکارهای عملی‌تر مانند «آموزش برابری در مدارس» (۵۵٫۰٪) یا «اعتراض و ایستادگی در برابر تبعیض» (۴۵٫۰٪) در اولویت‌های بعدی قرار گرفتند.

دعوت به مطالعه گزارش کامل پیمایش

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که مسیر دست‌یابی به برابری جنسیتی در ایران، صرفاً از اصلاح قوانین نمی‌گذرد؛ بلکه نیازمند بازخوانی عمیق باورهای روزمره، عبور از کلیشه‌های تجویزی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی در برابر رفتارهای تبعیض‌آمیز است.

آنچه در این مقاله خواندید، خلاصه‌ای روایی از شاخص‌ها و یافته‌های کلیدی پژوهش بود. برای درک کامل‌تر و دقیق‌تر داده‌ها، شما را به مطالعه نسخه جامع «گزارش پیمایش سنجش نگرش‌های جنسیتی در ایران» دعوت می‌کنیم.

در نسخه کامل گزارش می‌توانید به موارد زیر دسترسی داشته باشید:

• تحلیل تفکیکی ۳۱ استان کشور و جغرافیای باورهای جنسیتی.
• جدول دقیق روش‌شناسی، روش وزن‌دهی آماری و محاسبات خطای معیار.
• بررسی متقاطع متغیرهای سنی، تحصیلی و پایداری داده‌ها در طول زمان.
• نمودارها و جداول داده‌های خام و متوازن‌شده.

متن کامل گزارش، همراه با نتایج استان‌به‌استان، روش‌شناسی و محدودیت‌ها، برای دانلود در دسترس است. این گزارش را بنیاد پیام با مجوز Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 (CC BY-NC-SA 4.0) منتشر کرده است.