محیط زیست از نگاه ایرانیان

ایرانی‌ها نگران محیط زیست‌اند، اما نمی‌دانند چه کاری از دستشان برمی‌آید.

گزارش بنیاد پیام، بر پایه پاسخ ۳٬۹۳۷ نفر به پیمایش بپرسیم در سال ۱۳۹۵، نشان می‌دهد نگرانی و حمایت مردم از اقدام برای محیط زیست، بسیار بیشتر از فرصت‌هایی است که برای مشارکت واقعی در این زمینه در اختیار دارند.

دریاچه ارومیه، که روزگاری بزرگ‌ترین دریاچه ایران بود، بر اساس تصاویر ماهواره‌ای ناسا در ۲۵ سال حدود ۹۰ درصد از وسعتش را از دست داد. در برخی دشت‌های کشور، زمین به دلیل برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی سالانه ۲۵ تا ۳۵ سانتی‌متر فرو می‌نشیند و ایران در شمار ۲۵ کشوری است که با «تنش آبی بسیار شدید» روبه‌رو هستند. هوا هم وضع بهتری ندارد: به گفته وزارت بهداشت، آلودگی هوا تنها در یک سال جان بیش از ۳۰ هزار نفر را گرفته و حدود ۱۲ میلیارد دلار هزینه به کشور تحمیل کرده است. محیط زیست در ایران دیگر موضوعی حاشیه‌ای نیست؛ مسئله آب، نان و نفس است. اما در میان این همه آمار درباره خاک و آب و هوا، یک پرسش کمتر پرسیده شده است: مردم چه فکر می‌کنند؟ چقدر نگران‌اند، چه کسی را مسئول می‌دانند و چه کاری از دستشان بر می‌آید؟

اگر از ایرانی‌ها بپرسید وضعیت محیط زیست کشور چطور است، پاسخ روشنی خواهید گرفت. دو نفر از هر سه نفر در این پیمایش (۶۷٫۲٪) وضعیت محیط زیست کشور را بد یا خیلی بد توصیف کرده‌اند. سه نفر از هر چهار نفر هم (۷۶٫۱٪) خواستار نقش‌آفرینی دانشمندان در سیاست‌گذاری‌های محیط زیستی شده اند. در مقابل، فقط ۸٫۹٪ معتقدند در ادعاها و نگرانی‌های محیط زیستی اغراق می‌شود.

حالا اگر سوال را از زاویه‌ای دیگر نگاه کنید و بپرسید که تا به حال با پویشی روبه‌رو شده‌اند که بتوانند در آن مشارکت کنند، نتایج فرق خواهد کرد. از میان پاسخ دهندگان فقط ۱۱٫۹٪ نام یک پویش محیط زیستی آنلاین را شنیده‌اند و تنها ۹٫۲٪ می‌توانند پویشی را نام ببرند که آن را مؤثر می‌دانند. اگر این دو عدد را کنار هم بگذاریم، حمایت از اقدام برای محیط زیست حدود شش برابر آشنایی با پویش‌های عملی است.

این فاصله، یافته اصلی گزارش «محیط زیست از نگاه ایرانیان» است؛ گزارشی از بنیاد پیام که بر داده‌های گردآوری‌شده توسط پلتفرم «بپرسیم» از ۲۷ تیر تا ۲۸ آبان ۱۳۹۵ تکیه دارد.

نگران، اما نه ناامید

بیشتر پاسخ‌دهندگان وضعیت فعلی را بد می‌دانند، اما این به معنای ناامیدی نیست. رایج‌ترین پاسخ، با ۵۸٫۲٪، این است که وضعیت بد است، اما با تلاش زیاد هنوز راهی برای بهبود هست. فقط ۸٫۹٪ معتقدند اوضاع آن‌قدر خراب است که کار چندانی از دست کسی برنمی‌آید. یعنی از هر هشت نفری که وضعیت محیط زیست کشور را بد می‌دانند، حدود هفت نفر هنوز فکر می‌کنند که می‌توان آن را بهبود داد.

اما امید به بهبود در آینده نزدیک کمتر است. ۶۲٫۳٪ انتظار ندارند کیفیت هوای شهرها تا پنج سال دیگر بهتر شود و ۵۵٫۷٪ نیز فکر نمی‌کنند وضعیت کلی محیط زیست بهتر شود. وقتی از آن‌ها درباره آینده محیط زیست کشور پرسیده شد، رایج‌ترین پاسخ نه خوش‌بینی بود و نه بدبینی: ۳۷٫۰٪ گفتند «نمی‌دانم».

دریاچه ارومیه در این میان وضعیت متفاوتی دارد. این پرسش بیشترین پاسخ «نمی‌دانم» را به خود اختصاص داده است (۱۹٫۰٪، در برابر ۱۱٫۱٪ برای کیفیت هوا). به نظر می‌رسد وقتی موضوع مشخص‌تر و فنی‌تر می‌شود، قطعیت جای خود را به تردید می‌دهد.

اول هوا و آب، بعد تغییر اقلیم

پاسخ‌دهندگان می‌توانستند حداکثر سه مشکل محیط زیستی را نام ببرند. انتخاب‌های آن‌ها عمدتاً به مشکلاتی مربوط می‌شود که در زندگی روزمره ملموس‌اند.

بیش از نیمی از پاسخ‌دهندگان از آلودگی هوا (۶۵٫۴٪) و خشکسالی (۵۱٫۵٪) به عنوان مشکلات بنیادین نام برده‌اند. پس از این دو، آلودگی رودخانه‌ها و دریاها (۳۳٫۱٪) و ریختن زباله (۲۹٫۶٪) بیشترین درصد را به خود اختصاص داده اند. تغییر اقلیم، که بسیاری از این مشکلات را به هم پیوند می‌دهد، تنها ۱۳٫۷٪ از پاسخ‌ها را به خود اختصاص داده و در رتبه هفتم قرار دارد. مردم بیش از همه نگران چیزهایی هستند که هر روز می‌بینند و با آن‌ها زندگی می‌کنند.

مطالبه برای اقدام وجود دارد، اما راه مشارکت کجاست؟

گزارش بر اساس پاسخ‌ها دو شاخص ساخته است که هر کدام از صفر تا ۱۰۰ نمره دارند. «شاخص هشدار زیست‌محیطی» نشان می‌دهد مردم وضعیت محیط زیست و آینده آن را تا چه اندازه نامطلوب می‌بینند؛ نمره این شاخص در این نمونه ۵۳٫۴ است. «شاخص مطالبه اقدام» نیز میزان حمایت از اقدام برای محیط زیست و از نقش کارشناسان و نهادهای مدنی را می‌سنجد و نمره آن ۷۰٫۸ است.

حمایت از نقش کارشناسان و نهادهای مدنی گسترده است. ۷۶٫۱٪ حضور دانشمندان و دانشگاهیان را در سیاست‌گذاری محیط زیست مهم می‌دانند و ۷۰٫۵٪ همین نظر را درباره سازمان‌های مردم‌نهاد دارند. نقطه ضعف، اقتصاد است: فقط ۵۶٫۰٪ با اولویت دادن اقتصاد بر محیط زیست مخالف‌اند. این پایین‌ترین رقم در میان پنج گویه است و تنها گویه‌ای است که از پاسخ‌دهندگان می‌خواهد میان دو اولویت، یکی را کنار بگذارند.

با این حال، این مطالبه تقریبا  راهی برای تبدیل شدن به مشارکت عملی پیدا نکرده است. آشنایی با پویش‌ها با افزایش تحصیلات بیشتر می‌شود، از ۶٫۶٪ در میان دیپلمه‌ها تا ۱۸٫۳٪ در میان دارندگان مدرک کارشناسی ارشد. اما حتی در این گروه نیز بیش از چهار نفر از هر پنج نفر هرگز با هیچ پویشی روبه‌رو نشده‌اند. به تعبیر گزارش، مسئله این افراد کمبود آگاهی نیست؛ مسئله، دسترسی به فرصت‌های مشارکت است. مردمی که مشکل را جدی می‌دانند و می‌خواهند نظر کارشناسان در سیاست‌گذاری‌ها دخیل باشد، هنوز راه روشنی برای مشارکت پیدا نکرده‌اند.

شبکه‌های اجتماعی پرکاربردترین منبع دریافت اخبار محیط زیستی‌اند (۳۶٫۲٪)، اما فقط ۱۹٫۸٪ آن‌ها را قابل‌اعتمادترین منبع می‌دانند. صداوسیما وضعیت معکوسی دارد: ۲۹٫۰٪ از آن برای دریافت خبر استفاده می‌کنند، اما ۳۴٫۸٪ آن را قابل‌اعتمادترین منبع می‌دانند. ۱۴٫۰٪ نیز می‌گویند هیچ منبعی را قابل‌اعتماد نمی‌دانند.

نگرانی در کدام استان‌ها بیشتر است؟

میزان نگرانی از استانی به استان دیگر متفاوت است. ایلام و خراسان شمالی در صدر جدول قرار دارند، هرچند تعداد پاسخ‌دهندگان در هر دو استان کم است و بنابراین باید رتبه آن‌ها را با احتیاط تفسیر کرد.

اما تفاوت‌های بزرگ‌تر لزوماً جغرافیایی نیستند. نگرانی با تحصیلات به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد: از ۴۳٫۲ در میان افراد زیر دیپلم تا ۶۵٫۰ در میان دارندگان مدرک کارشناسی ارشد. این اختلاف ۲۱٫۸ واحدی حتی از فاصله میان نگران‌ترین و کم‌نگران‌ترین استان نیز بیشتر است. سن نیز با همین الگو همراه است: جوان‌ترین پاسخ‌دهندگان، یعنی ۱۴ تا ۱۷ ساله‌ها، کمترین میزان نگرانی را دارند (۳۷٫۶)، در حالی که این رقم در گروه ۳۵ تا ۴۴ سال به ۵۹٫۱ می‌رسد.

در مقابل، زنان و مردان تا حد زیادی هم‌نظرند و نمره‌های آن‌ها در هر دو شاخص تقریباً یکسان است. در شاخص هشدار، نمره مردان ۵۳٫۱ و نمره زنان ۵۴٫۵ است.

درباره این پیمایش

یافته‌ها بر پایه ۳٬۹۳۷ پرسشنامه که کاربران پلتفرم «بپرسیم» در ۳۱ استان کشور به آن پاسخ داده‌اند. این پرسشنامه ۱۵ سؤال داشته و شرکت در پیمایش داوطلبانه بوده است. نمونه، در مقایسه با جمعیت بزرگسال ایران، جوان‌تر، مردانه‌تر و تحصیل‌کرده‌تر است: ۷۵٫۸٪ پاسخ‌دهندگان مرد بوده‌اند و سه نفر از هر چهار نفر زیر ۳۵ سال داشته‌اند.

بنابراین، نتایج تصویری از همین پاسخ‌دهندگان ارائه می‌دهد و نباید آن را برآوردی از کل کشور دانست. از آنجا که هم نگرانی و هم حمایت از اقدام با افزایش تحصیلات بیشتر می‌شوند، بهتر است نمره‌های این گزارش را سقفی برای میزان واقعی این شاخص‌ها در جمعیت عمومی در نظر گرفت، نه برآوردی از میانگین کل کشور.

متن کامل گزارش، همراه با نتایج استان‌به‌استان، روش‌شناسی و محدودیت‌ها، برای دانلود در دسترس است. این گزارش را بنیاد پیام با مجوز Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 (CC BY-NC-SA 4.0) منتشر کرده است.